Osłuchiwanie serca


Osłuchiwanie serca jest częścią badania przedmiotowego pacjenta. Za jego pomocą stwierdza się istnienie fizjologicznych zjawisk osłuchowych, takich jak pierwszy i drugi ton serca oraz szmery przygodne. A także zjawisk nieprawidłowych, między innymi szmerów wewnątrzsercowych lub pozasercowych.

Serce osłuchiwane jest w obszarach czterech zastawek:

  • zastawka dwudzielna – na V międzyżebrze, 1,5cm w prawo od linii środkowo-obojczykowej lewej,
  • zastawka trójdzielna – prawa strona mostka, na wysokości przyczepu V oraz VI prawej chrząstki żebrowej,
  • zastawka aortalna – na II międzyżebrzu, linia mostkowa prawa,
  • zastawka pnia płucnego – na II międzyżebrzu, linia mostkowa lewa.

Osłuchiwanie sercaTony serca są akustycznymi efektami powstającymi podczas pracy serca. Fizjologicznie są skutkiem drgań zastawek wywołanych przez uderzającą w nie krew podczas skurczu oraz rozkurczu serca. Można wyróżnić cztery tony serca. Dwa z nich są fizjologiczne (I oraz II) – występują u wszystkich ludzi. Dwa pozostałe to tak zwane tony dodatkowe (III oraz IV) – mogą powstawać w stanach patologicznych lub występować u zdrowych osób, przede wszystkim u dzieci.

  • Ton pierwszy – skurczowy – to wynik gwałtownego zamykania się zastawek oddzielających przedsionki serca od komór (czyli zastawek przedsionkowo-komorowych). Ton skurczowy najlepiej słychać w piątej przestrzeni międzyżebrowej, po obu stronach mostka. Posiada on dwie składowe – zastawka mitralna (M1) oraz trójdzielna (T1), jednak w warunkach fizjologicznych rozdwojenie to jest nieuchwytne.
  • Ton drugi – rozkurczowy, to skutek zamknięcia zastawek oddzielających komory i tętnice, czyli zastawek półksiężycowatych. Ton rozkurczowy najlepiej słychać w przestrzeni międzyżebrowej, po obu stronach mostka. Posiada on dwie składowe – aortalną (A2) oraz płucną (P2). Fizjologicznie głośniejsza jest składowa aortalna i nieco poprzedza płucną.
  • Ton trzeci jest skutkiem wypełniania się oraz rozszerzania komór serca na skutek rozkurczu. Jest najlepiej słyszalny na koniuszku serca. Jako ton fizjologiczny występuje u dzieci lub też na skutek powiększenia prawej lub lewej komory serca.
  • Ton czwarty jest skutkiem skurczu przedsionków.

W warunkach fizjologicznych przepływ krwi ma charakter laminarny, bezszmerowy. Jednak jeżeli na drodze przepływającej krwi pojawi się przeszkoda, np. zwężenie, nieregularność lub poszerzenie, to przepływ taki zmienia charakter z warstwowego na nieregularny. Tworzy się wówczas turbulencja wywołująca zjawisko akustyczne określane szmerem. Szmery serca najczęściej związane są z różnego rodzaju patologiami, jednak występują również u pewnego odsetka zdrowych osób. Wówczas są to tak zwane szmery niewinne – przygodne. Nie utrzymują się one przez cały skurcz, ich obecność oraz natężenie są zmienne i uzależnione od pozycji ciała. Szmery rozkurczowe zazwyczaj świadczą o patologii.

Osłuchiwanie serca przeprowadza się w całkowitej ciszy. Do badania wykorzystuje się stetoskop z dwustronną głowicą, która jest zaopatrzona w membranę oraz lejek. Dzięki obecności membrany stetoskop filtruje dźwięki o niskiej częstotliwości i służy do wysłuchiwania zjawisk akustycznych o częstotliwości wysokiej. Dźwięki są najlepiej słyszalne przy mocnym przyciśnięciu membrany do klatki piersiowej. Poprzez lekkie lecz szczelne przyłożenie lejka  do skóry możliwe jest badanie tonów o niskiej częstotliwości, np. tonów podstawowych, dodatkowych oraz szmerów o niskiej czętotliwości, takich jak szmery rozkurczowe stenozy mitralnej (zwężenie zastawki mitralnej). Zbyt mocne przyciśnięcie lejka do skóry powoduje jej mocne napięcie, w wyniku czego działa ona jak membrana.

Osłuchiwanie serca powinno być przeprowadzane w różnych pozycjach, podczas wdechu oraz wydechu. Ma to związek z tym, że:

  • podczas wdechu zwiększa się przepływ krwi przez prawe serca oraz głośność zjawisk stąd pochodzących,
  • podczas wydechu krew, która jest zgromadzona w naczyniach płucnych przemieszcza się przez serce lewe, przez co zwiększa głośność zjawisk pochodzących z lewej komory,
  • próba Valsalvy powoduje zmniejszenie powrotu żylnego oraz ściszenie większości zjawisk osłuchowych,
  • badanie podczas wstrzymanego oddechu jest wskazane u osób z nasilonymi szmerami oddechowymi, a także w przypadku chorych z podejrzeniem kardiomiopatii z zawężaniem drogi odpływu – w wyniku zmniejszenia powrotu żylnego oraz wypełnienia komory nasila się zawężanie oraz szmer.

Podczas badania często osłuchuje się nie tylko przednią ścianę klatki piersiowej, ale również okolice pachowe, dołki nadobojczykowe, szyję, a także okolicę międzyłopatkową. Podczas osłuchiwania serca lekarz ocenia częstość, miarowość, tony podstawowe i dodatkowe, a także szmery i tarcie osierdzia.

Wskazania i zastosowanie

Osłuchiwanie serca to jedna z najbardziej przydatnych technik stosowanych w celu wykrywania nieprawidłowości w sercu. W dalszym ciągu jest jedną z najczęściej wykorzystywanych metod przesiewowego wykrywania wad zastawek. Szmer skurczowy to jedno z najczęstszych zjawisk osłuchowych, które stwierdza się nad sercem. Jest to zjawisko wykrywane u większości dzieci, a także u około połowy osób dorosłych w którymś momencie życia. Łagodne szmery czynnościowe występują dosyć często. Wśród dzieci, u których stwierdza się istnienie takich szmerów, skierowanych następnie do kardiologa lub też na badanie echokardiograficzne, występowanie istotnych nieprawidłowości wykazuje się jedynie u ok. 20-30% osób. Wśród starszych ludzi szmery skurczowe stwierdza się u około 30-60% osób, natomiast w badaniu echokardiograficznym w większości przypadków nie wykazuje się istotnych nieprawidłowości. Występowanie szmerów nad sercem nie musi więc wcale oznaczać zjawiska patologicznego. Może jednak wskazywać na występowanie wady zastawkowej lub też innej strukturalnej nieprawidłowości serca. Osłuchiwanie zastawek serca to podstawowa czynność w badaniu przedmiotowym.

Przeciwwskazania

Nie ma przeciwwskazań do wykonania badania.

Powikłania i objawy niepożądane

Przeprowadzenie badania nie wiąże się z ryzykiem powstawania powikłań lub objawów niepożądanych.

Wyniki badania

Dzięki osłuchiwaniu serca za pomocą stetoskopu lekarz ma możliwość sprawdzenia czy skurcze mięśnia sercowe są regularne oraz czy praca serca jest odpowiednio szybka. Słyszalne wówczas tony, a także ich akcentacja nad poszczególnymi zastawkami umożliwiają ocenę prawidłowości pracy zastawek. Występowanie patologicznych szmerów może świadczyć o obecności schorzeń serca lub osierdzia.

Dawniej lekarze nie mieli możliwości stosowania urządzeń do precyzyjnej diagnostyki i w związku z tym musieli określać obecność wad serca wyłącznie za pomocą samego stetoskopu. Obecnie zdiagnozowanie szmeru w polu osłuchiwania serca to dopiero początek często dosyć długiego oraz bardziej precyzyjnego procesu diagnostycznego. Jednak w dalszym ciągu osłuchiwanie serca to jedno z lepszych badań diagnostycznych układu krążenia. Metoda ta jest bezpieczna, niedroga, a także łatwo dostępna.

VN:F [1.9.22_1171]
Ocena artykułu:

Być może zainteresują Cię także poniższe tematy: